Petrolün ötesinde Hürmüz Boğazı ablukası şimdi küresel ekonominin bir diğer hayati damarına, yani gübreye de sıçramış durumda.
Analistler bu krizin sadece enerji piyasalarıyla sınırlı kalmayıp çok sayıda ülkeyi kapsayan yeni bir gıda krizinin fitilini ateşleyebileceği konusunda uyarıyor.
İran Savaşı’nın Sessiz Domino Etkisi
Dünya genelindeki deniz yoluyla yapılan gübre ticaretinin yaklaşık üçte biri Hürmüz Boğazı’ndan geçiyor. Basra Körfezi’nde istikrarsızlıktan etkilenen ülkeler, küresel ürenin neredeyse yarısını ve amonyağın ise %30’unu ihraç ediyor. Her iki besin de tarımda verimi belirleyen anahtar maddeler arasında.
X’te bizi takip edin ve gelişmeleri anlık öğrenin
Çatışmanın başladığı 28 şubat’tan bu yana, boğazdan yapılan sevkiyat %95’ten fazla azaldı. Birleşmiş Milletler Ticaret ve Kalkınma Konferansı’na (UNCTAD) göre zincir reaksiyonu son derece net: gübre olmadan hasatlar küçülüyor, bunun sonucunda gıda fiyatları yükseliyor ve temel gıda ürünleri milyonlarca insan için erişilmez hale geliyor.
Bu risk uzak bir gelecek değil, halihazırda yaşanıyor. Küresel azotlu gübre piyasasında referans noktası olan Mısır’daki granül üre fiyatı, savaş öncesi 400 ila 490 dolar aralığından hızla yükselerek ton başına yaklaşık 700 dolar seviyesine ulaştı.
The Hormuz Letter şöyle paylaştı: ‘Üre gübresi beş hafta önce Hürmüz’ün kapanmasından bu yana %50 zamlandı. Dünyadaki gübrenin %30’u Hürmüz’den geçiyor. Körfez, küresel ürenin neredeyse yarısını ve amonyağın %30’unu üretiyor. Avrupa ve Afrika’daki tarım piyasaları bunu şimdiden fiyatlarına yansıttı’ dedi.
Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) kriz uzun sürerse gübre fiyatlarının 2026’nın ilk yarısında ortalama %15-20 daha pahalı olacağını öngörüyor. FAO Başekonomisti Máximo Torero, boğazdaki ablukayı küresel emtia akışlarını son yılların en ciddi şokları arasında değerlendirdi.
UBS ekonomisti Arend Kapteyn, gübre fiyatlarının yıllık bazda %48 artmasını ve bunun küresel gıda fiyatlarını %12 yükselteceğini tahmin etti.
Zamanlama Neden Durumu Daha Kötü Hale Getiriyor
Kriz için zamanlama da oldukça kritik. Hindistan gibi ülkelerde gübre kıtlığı doğrudan kharif sezonu ekim kararlarını etkiliyor. Eğer bu ekim penceresi kaçırılırsa yıl boyunca telafi imkanı kalmıyor.
The Guardian şöyle aktardı: ‘Kharif sezonu için tedarikler genellikle mayıs ayında, pirinç ve pamuk gibi ürünlerin haziran-temmuzda ekilmesinden hemen önce başlar. Bu sebeple gübre kıtlığının rekolte üzerindeki etkilerinin başlaması için zaman penceresi oldukça dar’ dedi.
Kriz sadece lojistikten ibaret değil, yapısal bir soruna da işaret ediyor. Hürmüz’deki bu aksaklık, olası bir ateşkes veya çözüm sağlansa bile gıda tedarik zincirinde uzun süreli etkiler bırakabilir.
Shanaka Anslem Perera, 2026’daki krizin Sri Lanka’nın 2022’deki çöküşüne benzediğini savunuyor. Ancak bu kez doğrudan bir politika değişikliğinden değil, Hürmüz Boğazı’ndaki arz sorunundan kaynaklandığını vurguluyor.
Shanaka Anslem Perera şunları söyledi: ‘Kharif ekim sezonu nisan ile haziran arasında. Nisan’da ekilmeyen tohum, ekim ayında pirinç vermez. Ekim sırasında uygulanmayan gübre, hasatta ürün verimini artırmaz. Sri Lanka’da 2022’de gübre yasağı sonrası temerrüde giden yol on bir ay sürdü. Hürmüz’ün kapalı kalması ise henüz beş haftalık. Kharif penceresi haziranda bitiyor. Trajedi aynı; ancak hızı daha yüksek. Üstelik etkilenen ülke sayısı bir değil, tam on iki’ dedi.
Yani petrol piyasasında jeopolitik krizle başlayan süreç çok katmanlı küresel bir krize dönüşmek üzere. Günümüz gıda üretiminin temeli gübreye dayanıyor ve tedarikteki kalıcı bir şok zincirleme gecikmeli sorunlar getirebilir.
Petrolde olduğu gibi, gübrenin başka rotalara kaydırılması veya kolayca ikame edilmesi mümkün değil. Tarımsal döngüler sabit; eksik veya geç uygulanan girdiler doğrudan ürün kaybı ile sonuçlanıyor.
Hürmüz Boğazı’ndaki kısıtlamalar devam ederse, dünyanın karşısında yalnızca bir enerji krizi değil, aynı zamanda küresel ölçekte senkronize bir gıda şokunun ilk aşamaları ortaya çıkabilir.
YouTube kanalımıza abone olun ve liderlerin ve gazetecilerin uzman analizlerini kaçırmayın
